Wanneer laten we de dokter los? Over AI in de zorg

Gisteren was ik op een evenement van de Collective (de "moderne businessclub" van het Wintercircus) met als teaser "Hello Doctor GPT", een samenwerking van de GenAI en de Bits & Bio communities. Een zaal vol AI-specialisten en mensen uit de health tech sector, precies het publiek waar je verwacht dat nuance en kritisch denken hoogtij vieren.

De quote die niemand meer wil horen

De eerste spreker, Dr. Uri Ilan, een leukemie-expert van het Prinses Máxima kinderziekenhuis in Utrecht, opende met een slide die ik inmiddels vaker heb gezien dan goede koffie op conferenties: "You will not be replaced by AI, you will be replaced by somebody who knows AI". Het geruststelling-mantra van 2024 en 2025. En eerlijk is eerlijk, in een medische context wordt dit nog eens extra benadrukt. Elke spreker, elk panel, elke demo eindigt met dezelfde verzekering: "De AI is ondersteunend, de dokter beslist".

Logisch ook. We willen niet dat algoritmes leven-of-dood beslissingen nemen zonder menselijke tussenkomst. We willen de menselijke expertise, de empathie, het vermogen om nuance te zien die niet in data past.

Plot twist

Enkele slides later kwam hij met een vaststelling die de zaal even stil deed worden. Onderzoek toont aan dat als je wél enkel de AI zou laten beslissen, er in de zorg betere beslissingen genomen worden. Niet alleen in uitzonderlijke gevallen waar specialisten state-of-the-art studies moeten beoordelen, maar "across the board" in de zorg.

Beter dan dokters die AI gebruiken. Die op hun beurt beter zijn dan dokters die Google gebruiken. Die weer beter zijn dan dokters die geen van beide gebruiken.

Even laten bezinken: AI alleen > Dokter + AI > Dokter + Google > Dokter alleen.

Update 20251115: Het artikel met de vergelijking tussen dokter en het AI model. Wat me opvalt is de grafiek hieronder. Op heel wat beoordeelingsassen die belangrijk zijn voor de patient, waaronder ook empathie, scoort de AI tool beter dan de menselijke dokter.

De vraag die niemand durft te stellen

De zaal was niet klaar voor een filosofisch debat. Er werd nerveus gelachen, er werd naar een volgende slide geklikt, en we gingen door met de veilige verhalen over hoe AI dokters ondersteunt. Maar de vraag hing in de lucht: als AI betere medische beslissingen neemt dan dokters met AI-ondersteuning, waarom laten we die beslissingen dan niet gewoon aan de AI over?

Dit is geen comfortabele vraag. Het voelt als verraad aan eeuwen van medische opleiding, aan de Hippocratische eed, aan het idee dat geneeskunde een menselijke praktijk is. Maar het is wel een vraag die we moeten durven stellen.

Maar (en het is een grote maar)

Voor we allemaal onze artsen ontslaan en vervangen door ChatGPT met een stethoscoop, zijn er natuurlijk nuances. Want nuances zijn er altijd.

Ten eerste: "Betere beslissingen" is een gemiddelde. In welke gevallen presteert AI beter, en in welke niet? Zijn er situaties waar de menselijke intuïtie, ervaring of empathie cruciaal is? Waarschijnlijk wel.

Ten tweede: Verantwoordelijkheid. Als de AI een fout maakt, wie is er dan verantwoordelijk? De ontwikkelaar? Het ziekenhuis? De overheid die het systeem goedkeurde? Dit is niet alleen een juridische vraag, maar ook een ethische.

Ten derde: Het blackbox-probleem. Als een AI zegt "behandel deze patiënt met medicijn X", maar niemand begrijpt waarom, hoe weten we dan of die beslissing klopt? Of dat het niet gewoon een correlatie is die werkte in de trainingsdata maar gevaarlijk is in edge cases?

Ten vierde: Data bias. AI's zijn zo goed als de data waarop ze getraind zijn. Als die data voornamelijk witte mannen bevat (en dat is helaas vaak zo in medisch onderzoek), hoe betrouwbaar zijn de beslissingen dan voor vrouwen, andere etniciteiten, of kinderen?

Het spectrum van controle

Misschien is de vraag niet "AI of mens", maar "waar op het spectrum tussen volledige menselijke controle en volledige AI-autonomie moeten we zitten voor verschillende types beslissingen?"

En hier wordt het pas echt ongemakkelijk. Want zelfs bij wat wij intuïtief als "eenvoudige" beslissingen beschouwen (routinematige beeldanalyse voor kankerscreening bijvoorbeeld) blijkt uit onderzoek dat pure AI gemiddeld beter scoort dan AI met nazicht door een dokter. De menselijke interventie verslechtert dus de uitkomst.

Laat dat even bezinken. De dokter die "voor de zekerheid nog even meekijkt" maakt het gemiddeld slechter, niet beter.

Aan de andere kant: een terminale diagnose communiceren aan een gezin? Hier is empathie, context, culturele sensitiviteit cruciaal. Geen AI vandaag die dat kan, of zelfs maar zou moeten proberen ... for now.

Maar dat grijs gebied? Dat blijkt veel kleiner dan we dachten. En het verschuift snel. End-of-life beslissingen. Experimentele behandelingen. Diagnoses met grote onzekerheid. Voor hoeveel van deze gevallen geldt straks ook: "pure AI scoort beter"?

De ongemakkelijke waarheid

De medische wereld heeft een lange geschiedenis van weerstand tegen verandering, gevolgd door snelle acceptatie als de voordelen onmiskenbaar blijken. Denk aan antibiotica, aan kijkoperaties, aan vaccinaties. Eerst scepticisme, dan mainstream.

AI in de zorg zal waarschijnlijk hetzelfde pad volgen. We zullen beginnen met "de dokter beslist altijd", verschuiven naar "de dokter beslist maar alleen na grondig AI-advies te hebben bekeken", dan naar "de dokter keurt AI-beslissingen goed", en uiteindelijk misschien wel naar "AI beslist, de dokter monitort".

De vraag is niet óf dit zal gebeuren, maar wanneer en voor welke beslissingen. En of we daar als maatschappij klaar voor zijn.

Tot slot

Ik heb geen pasklaar antwoord. Niemand heeft dat, zelfs niet de experts in die zaal gisteren. Maar wat me wel bijblijft is de moed van Dr. Ilan om de vraag hardop te stellen. Om niet te schuilen achter het veilige narratief van "AI ondersteunt, mens beslist", maar om de realiteit onder ogen te zien: soms is de AI gewoon beter.

De vraag is niet of we dat moeten accepteren. De vraag is: wat doen we ermee?

En jij, wat denk je? Zou jij een behandeling accepteren die enkel op basis van AI-analyse is voorgeschreven, als je weet dat de AI gemiddeld betere uitkomsten behaalt dan een arts? Laat het me weten in de reacties, want deze discussie zijn we met z'n allen aan het voeren, of we het nu willen of niet.